پس آيه شريفه هم مىخواهد همان معنايى را بفهماند كه آيات زير در مقام بيان آن است : « وَما كانَ النَّاسُ إِلَّا أُمَّةً واحِدَةً ، فَاخْتَلَفُوا ، وَلَوْ لا كَلِمَةٌ سَبَقَتْ مِنْ رَبِّكَ لَقُضِيَ بَيْنَهُمْ فِيما فِيه يَخْتَلِفُونَ » « 1 » يعنى : مردم ، همه يك امت بودند ، بعدا مختلف شدند ، و اگر اين قضا از ناحيه پروردگارت رانده نشده بود كه مردم تا مدتى معين زندگى كنند ، هر آينه در هر اختلافى طومار هستى آنان را بر مىچيد . « كانَ النَّاسُ أُمَّةً واحِدَةً » تا آنجا كه مىفرمايد : « وَمَا اخْتَلَفَ فِيه إِلَّا الَّذِينَ أُوتُوه مِنْ بَعْدِ ما جاءَتْهُمُ الْبَيِّناتُ بَغْياً بَيْنَهُمْ ، فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ » « 2 » ( ترجمه اين آيه در اواخر جلد سوم گذشت ) . « وَلا يَزالُونَ مُخْتَلِفِينَ إِلَّا مَنْ رَحِمَ رَبُّكَ » « 3 » پيوسته در اختلاف هستند مگر كسانى كه خدا به ايشان رحم كرده باشد . همه اين آيات دلالت مىكند بر اينكه اختلاف در كتاب آسمانى ( كه خود اختلافى است دينى ) همواره بعد از انبيا بين پيروان ايشان بوده ، و قابل اجتناب نبوده ، هم چنان كه در خصوص اين امت فرموده : « أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ وَلَمَّا يَأْتِكُمْ مَثَلُ الَّذِينَ خَلَوْا مِنْ قَبْلِكُمْ » « 4 » و يا گمان كرده‌ايد قبل از اينكه آن آزمايشها كه امتهاى قبل از شما پس دادند ، پس بدهيد داخل بهشت مىشويد ؟ . و نيز از پيامبر خود حكايت مىكند كه روز قيامت چنين مىگويد : « يا رَبِّ إِنَّ قَوْمِي اتَّخَذُوا هذَا الْقُرْآنَ مَهْجُوراً » « 5 » اى پروردگار من ، امت من بعد از من اين قرآن را پشت سر انداختند ، و در مطاوى و خلال آيات قرآنى تصريحات و اشاراتى به اين معنا هست . و اما اينكه دامنه اين اختلاف تا زمان صحابه يعنى بعد از رحلت رسول خدا ( ص ) كشيده شد ، تاريخ مورد اعتماد و روايات متواتره بر آن دلالت دارد ، و نيز دلالت دارد بر اينكه اصحاب رسول خدا ( ص ) بعد از آن جناب با هم اختلاف كردند ، و فتنه ها به پا ساختند ، و در اين فتنه ها همان معامله را با يكديگر كردند كه ساير امتها بعد از پيامبرشان كرده بودند ، و هيچيك

--> ( 1 ) سوره يونس ، آيه 19 ( 2 ) سوره بقره ، آيه 213 ( 3 ) سوره هود ، آيه 119 ( 4 ) سوره بقره ، آيه 210 ( 5 ) سوره فرقان ، آيه 30